Zagłębie Staropolskie. Miniprzewodnik. eBook

Miniprzewodnik Wydawnictwa Bezdroża opisujący najważniejsze atrakcje turystyczne miasta bądź regionu. Poznasz historię miejsca, przeczytasz opisy atrakcji turystycznych i (najważniejsze dla turysty) informacje praktyczne: co warto zobaczyć, gdzie szukać noclegu i jak dojechać w miejsce, którego nie można pominąć zwiedzając okolicę. Zapraszamy na wycieczkę!

Zagłębie Staropolskie

HistoriaPoczątki goacute;rnictwa żelaza na terenie obecnego wojewoacute;dztwa świętokrzyskiego sięgają odległych czasoacute;w. W okresie 11 000-4000 p.n.e. na terenach wsi Łyżwy i Grzybowa Goacute;ra koło Skarżyska-Kamiennej wydobywano metodą odkrywkową hematyt. Obecnie obszar ten chroni rezerwat archeologiczny bdquo;Rydno".
Następny etap dziejoacute;w goacute;rnictwa jest związany z hutnictwem, ktoacute;rego początki sięgają II w. p.n.e., jednak największy rozkwit przypada na III i IV n.e. Na terenie między doliną rzeki Kamiennej a pasmami goacute;rskimi: Łysogoacute;r i Jeleniowskim istniał ośrodek goacute;rniczo-hutniczy. Widocznymi śladami tradycji hutniczych tego obszaru są pozostałości po piecach dymarskich w kształcie kotlinek wypełnionych żużlem. Takich stanowisk odkryto tu ponad 300 tys., najwięcej w okolicach miejscowości Nowa Słupia. Działa tam Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego im. Mieczysława Radwana, obejmujące stanowiska archeologiczne złożone z 42 klocoacute;w żużla pozostałych po piecach służących do jednorazowego wytopu żelaza. Podczas zwiedzania można poznać starożytną prymitywną techniką wydobycia i wytopu rudy żelaza.
Kolejny okres rozwoju goacute;rnictwa i hutnictwa jest ściśle związany z przybyciem na te tereny cystersoacute;w. Ogromne znaczenie miał fakt upowszechnienia w XII w. koła wodnego, ktoacute;rego zaczęto używać nie tylko w młynach, lecz roacute;wnież w tartakach, papierniach, kuźnicach i hutach. W 2. poł. XVI w. Staropolski Okręg Przemysłowy był największym ośrodkiem hutniczym na ziemiach polskich. Według źroacute;deł na terenie całej Polski działało 320 kuźnic, z czego 142 na terenie Staropolskiego Zagłębia Przemysłowego.
W 1. poł. XVII w. rozwijający się przemysł zbrojeniowy zapoczątkował nową erę w dziejach hutnictwa. W tym okresie powołano w Kielcach Urząd Goacute;rniczy i sprowadzono specjalistoacute;w z włoskiego ośrodka hutniczego - Bergamo. Dzięki nim powstały pierwsze na ziemiach polskich wielkie piece w miejscowościach Bobrza, Samsonoacute;w i Cedzyna. Wprowadzenie nowej technologii pozwoliło na uzyskanie żelaza w formie płynnej, a nie - jak dotychczas - w postaci gąbczastego kęsa (podczas wytapiania żelaza z rudy w piecu dymarskim uzyskiwano tzw. łupkę - zlepek metalu, żużla i węgla drzewnego; po kolejnych procesach prażenia i przekuwania powstawał gotowy kawałek żelaza, tzw. kęs, z ktoacute;rego wytwarzano gotowe produkty, np. narzędzia, ozdoby). Ten etap rozwoju hutnictwa zakończył się w roku 1789, kiedy to dobra biskupstwa krakowskiego wraz z całą infrastrukturą goacute;rniczą-hutniczą przeszły w ręce Skarbu Państwa.
Niespełna 30 lat poacute;źniej, w roku 1815, po utworzeniu Kroacute;lestwa Polskiego, zaczął się okres rozkwitu hutnictwa na ziemi świętokrzyskiej. Wiązało się to z działalnością Stanisława Staszica, ktoacute;ry pełnił woacute;wczas funkcję radcy stanu oraz dyrektora Wydziału Przemysłu i Kunsztoacute;w w rządzie Kroacute;lestwa Polskiego. Na podstawie dokonanych analiz dotyczących zasoboacute;w naturalnych, uwarunkowań i perspektyw rozwoju przemysłu hutniczego Staszic stworzył koncepcję wybudowania bdquo;ciągłego zakładu fabryk żelaza" na rzece Kamiennej, dzięki ktoacute;remu region świętokrzyski miał szansę stać się największym ośrodkiem przemysłowym w kraju. Starania Staszica kontynuował od 1824 r. Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki, a następnie, od 1833 r., Bank Polski. Plan nie został zrealizowany do końca, niemniej dzięki inwestycjom poczynionym przez powstały w 1828 r. Bank Polski wsparcie finansowe otrzymały zaroacute;wno przedsięwzięcia rządowe, jak i prywatne. Dzięki temu na terenie Zagłębia Staropolskiego zbudowano nowe piece, fryszerki i walcownie. Upadek zakładoacute;w nastąpił w 2. poł. XIX w. W głoacute;wnej mierze przyczyniły się do niego wyeksploatowanie cenniejszych złoacute;ż rudonośnych, kłopoty związane z pozyskiwaniem węgla drzewnego, służącego do opalania wielkich piecoacute;w, jak roacute;wnież zastosowanie w hutnictwie koksu i węgla kamiennego. W tym okresie większe znaczenie zyskało Zagłębie Dąbrowskie.
Kolejny okres rozwoju goacute;rnictwa oraz przemysłu zbrojeniowego przypadł na okres międzywojenny, kiedy zaczęto tworzyć Centralny Okręg Przemysłowy. Działającym najdłużej zakładem wydobywczym była kopalnia pirytu bdquo;Staszic" w Rudkach, lecz ze względu na małą zawartość metalu w rudzie oraz ubogie zasoby złoacute;ż podjęto decyzję o jej zamknięciu w 1971 r.
Obecnie obiekty poprzemysłowe na terenie wojewoacute;dztwa stanowią niemałą atrakcję dla turystoacute;w. Na pewno warto odwiedzić najstarszą w Europie kopalnię krzemienia pasiastego w Krzemionkach k. Ostrowca Świętokrzyskiego, gdzie można zobaczyć, jak przebiega proces wytopu żelaza metodą stosowaną w okresie prehistorycznym w Nowej Słupi. Z kolei w miejscowościach Samsonoacute;w i Bobrza można obejrzeć monumentalne piece. Warte uwagi są okolice miasta Końskie, gdzie znajdują się liczne kuźnice, m.in. w Starej Kuźnicy i Maleńcu. Z kolei w dolinie rzeki Kamiennej można zapoznać się z ideą bdquo;ciągłego zakładu fabryk żelaznych" autorstwa Stanisława Staszica (Skarżysko-Kamienna, Starachowice, Nietulisko, Brody, Michałoacute;w, Ostrowiec Świętokrzyski). Organizowane corocznie imprezy plenerowe, takie jak znane w całej Polsce Dymarki Świętokrzyskie w Nowej Słupi, Żelazne Korzenie w Starachowicach czy też Kuźnice Koneckie na terenie powiatu koneckiego w obrazowy sposoacute;b przybliżają tajniki dawnego przemysłu goacute;rniczo-hutniczego.

nbsp;

Centrum regionu
Ponieważ atrakcje turystyczne Staropolskiego Okręgu Przemysłowego często znajdują się w niewielkich miejscowościach, w ktoacute;rych nie ma punktoacute;w informacji turystycznej ani dworcoacute;w, warto zasięgnąć potrzebnych informacji w odpowiednich obiektach w Kielcach:
Regionalne Centrum Informacji Turystycznej, ul. Ściegiennego 2, tel.: +48 41 3480060, 3618057, e-mail: informacja@swietokrzyskie.pl, http://www.swietokrzyskie.pl.
Informacja PKP: tel.: +48 41 3669328, http://www.pkp.pl.
Informacja PKS: tel.: +48 663761294, http://www.pks.kielce.pl.
Informacja BUS: http://www.sztp.kie.pl.